Anpormaixuak II

 Anpormaixo edo lanperna-musuei dagokiela, ez dut aurtongo negua lakorik sekula ezagutu! Hainbeste eta kostatik hain hur... honi esker lortu ahal izan dudan argazki bildumatxoan aztertu ahal izan ditut lanperna-musuen itxuren aldeak, mokoan batez ere, eta sarean apurtxo bat arakatuz gauza interesgarri batzuk ikasi ditut; saiatuko naiz hemen azaltzen: 

Anpormaixo heldua

Argazkian agertzen den aleak moko galanta dauka, tamainaz zein kolorez, eta horrek argi erakusten du heldua dela...

Anpormaixo gaztea

Honek, ostera, oso moko txikia dauka, triangelu itxuragaz, eta horregatik dakigu gaztetxoa dela: aurreko udaberrian jaiotakoa. Svensson bezala ezagutzen den hegazti gidarik erabilienaren arabera, adin bi baino ez dira desberdintzen: gaztea eta heldua.

Anpormaixuen irudia "Guía de aves" Svensson (ed. Omega) liburutik

Baina argazkietan tarteko batzuk ere ikusten ziren, eta interneten bilaketak eginez ikerketa baten artikulu hau topatu nuen. Ugal-kolonietan eraztundutako lanperna-musuen mokoen neurriak hartu zituzten, eta adina ezaguna zenez (eraztunen bitartez) ondorio batzuk atera ahal izan zituzten. 

Ondoko neurriak aintzat hartu zituzten euren ikerketan:

"Size variables in Puffins Fratercula arctica from Iceland, and bill features as criteria of age" artikulutik ateratako irudia.

Eraztundutako aleak neurtuz atera zituzten ondorioak:

"Size variables in Puffins Fratercula arctica from Iceland, and bill features as criteria of age" artikulutik ateratako irudia.

Lanperna-musuak bizitzaren lehenengo urtean ez dira ugal-kolonietara bueltatzen, bigarren edo hirugarren urtean bueltatzen dira, nahiz eta lau edo bost urte izan arte ez diren ugalduko. 

Beraz, ale gazte eta urtebetekoen neurriak falta zitzaizkien. 

Interneten, Jeff Bakeren "Identification Guide of European non Passerines" (BTO Guides) liburuko irudi hau aurkitu nuen:

Jeff Bakeren "Identification Guide of European non Passerines" (BTO Guides) 

liburuko irudia

Hori guztia aintzat hartuta, egun horretan ikusitako aleen adina kalkulatzen saia gintezke:

Moko triangeluarra, altuera gutxikoa, zirrikiturik bakoa, ezta gune beltzaz eta koloredunaren artean ere; aho-ertzaren tolesdura horixka txikia eta zurbila... 

Goiko argazkikoa ale gaztea litzateke, apirila zenez, urtebetetik hur. Hurrengokoak, ostera, garatuago dauka mokoaren goiko baraila, amorfo samarra oraindik, baina forma kurbatua hartzen, eta alde gorrian hasi zaio ildo bat osatzen; urte biko alea litzateke beraz.

Urte biko lanperna-musua; geziek goiko barailaren forma kurboa eta mokoaren alde gorriko ildoa garatzen erakusten dute.

Hiru urteko aleek ildo bat eta erdi eta gandor bat edo bi agertzen dituzte, eta zeroma hasten (tolestura mamitsua) mokoaren oinarrian.

Hiru urteko lanperna-musua; geziak: ezkerrekoak zeroma erakusten du, beste laurak ildoak (1 eta erdi) eta gandorrak (2).

Hurrengo hau dagoeneko heldua litzatekeela uste dut; ondo garatutako ildo bi, gandor bi edo bi eta erdi eta zeroma horia agertzen dituelako; horrez gain, begi inguruko apaingarria ere ikusten zaio eta aipatutako artikuluan deskribatzen den 

"chalk-like substance" klarion antzeko substantzia goiko barailaren azken ildoan; 4 bat urteko alea izan liteke.

Adin desberdinak mokoaren ildo eta gandorren arabera deskribatzen dituen artikuluaren atala, "chalk-like substance"aren aipamenak azpimarraturik

Lau urteko alea litekeena, begiko apaingarria eta azken ildoan "klarion antzeko substantzia" erakusten

Hurrengoak bi eta erdi-hiru ildo agertzen ditu, eta artikuluaren arabera, 5 bat urteko alea litzateke; klarion antzeko substantzia hori nahi beste dauka goiko zein beheko barailetan. Argazkiok, lehen esan dudan modura, apirilean eginak dira, kumaldiaren atarian, eta horregatik dauzkate honezkero mokoak kolore biziekin jantzita, nahiz eta oraindik aurpegi grisak eduki.

5 urteko alea litzatekeena hirugarren ildoarekin (gezia) eta klarion antzeko substantzia ugarirekin

Amaitzeko, hiru urteko alea litzatekeen baten lumaberritzea komentatuko dut: lanperna-musuek luma primarioak denak batera aldatzen dituzte urtarrila-martxoa bitartean; ondorioz eta lumak guztiz berriztu arte, hilabete inguru ematen dute ezin hegan eginda. Ondoren, lumak berrizturik prest egongo dira euren kolonietaraino bidaiatzeko eta kumaldiari aurre egiteko. 

Hurrengo argazkietan agertzen den aleak, ostera, primarioak oso urraturik dauzka, apirilean dagoeneko oraindik aldatu barik. Hiru bat urteko alea da eta lauzpabost urte izan arte ez dira lanperna-musuak kumatzen; horregatik har dezake lasai gazte honek lumaldaketa, guraso-ardurarik ez du oraindik izango eta.

Hiru urteko lanperna-musua luma primario zaharrekin

Lanperna-musu heldua luma primario aldatu berri dotoreekin

Ondoren, egun horretako argazki sorta osoa utziko dizuet; kostatuko zait antzeko txangoa errepikatzea!

Lanperna-musuak Fratercula arctica apirilean Lekeition 

Lanperna-musua Fratercula arctica apirilean Lekeition 

Lanperna-musua Fratercula arctica apirilean Lekeition 

Lanperna-musua Fratercula arctica apirilean Lekeition 

Lanperna-musua Fratercula arctica apirilean Lekeition

Gabon zoriontsuak eta urte barri on!

Anpormaixuak

 Anpormaixo, anpormaixuak pluralez; batuaz lanperna-musu, erderaz frailecillo, macareux moine prantsesez eta puffin ingelesez; izen zientifikua Fratercula arctica dau. Ainhoa Egaña lagun bermiotarrak zapatillo jaso eban aitarengandik.

Eneko Barrutiaren Bizkaiko Arrantzaleen Hiztegian, horrela dago Lekeition jasota:

anpormaisu; anpormaixo (L-j-l) - anpormaixua (L-j-l), anpurmaixua (L-pj) Def.: iz. “G. frailecillo”. L-l: piko lodi-lodia eta gorrixkea. Entz.: L-pj: gitxi ikusten da hori txoriori.

Anpormaixo gaztea 

Batuazko izenaren nundik norakoa argi dago: anpormaixuaren mokoak lanpernarekin duen antza.

Anpormaixo heldua eta bere mokoa         Lanpernak (Anpernak) eta Anpernarri

     Lekittoko izenari jagokola, nik uste dot batuazkoaren jatorri bardina daukola: hasierako "anpor" anperna berbatik etorriko litzateke; gaur egun berba hau galduta badago be (beste asko lez), Lekitton aintzina "anpernak" esaten jaken gaur pertzebak esaten jakenari, eta horrela jasota dago Azkueren hiztegian. "Anpernarri" toponimua be jasoten dau anperna berbiagaz batera eta izen hori bai, erabilten da oraindik: Endaiko kalia ekialdetik izten dauen haitz-muturrari esaten jako.

Anperna, Azkueren hiztegian

Anpernarri, Aitor Aboitiz "Txarli"k eginiko mapan

Neguko bisitariak doguz anpormaixuak, azarotik martia bitartean topa geinkez gure kostaldetan, kopuru urrietan, aurtengo sasoian beste batzuetan baino gehitxoago ikusi badoguz be. Potorroak baino urrintxoago ibilten diraz normalean, harek bizpairu miliatik hasita topa zeinkez, anpormaixuak 4 bat miliatik aurrera.

Anpormaixo heldua neguko koloreekin

Helduak moko oso altua dauke; gazteak ez hainbeste. Halanda be, ez doguz hamen argazkietan ohituta gagozan kolore bizi horrekin apainduta ikusiko; kolore horrek eta argazki horrek kumaldi sasoian atarten dabez, udabarrian. Hona neguan etorten diraz eta koloreak motelduta eukiten dabez: aurpegia eta mokoaren hori-urdinak ilunduta eta begi inguruan izaten daben apaingarri gorria desagertuta, ar zein eme, ez dago euren artean alderik eta.

Moko-muturraren kolore gorria, ostera, bizi-bizi mantentzen jake, argazkiaren arabera.

Anpormaixo gazteak

Oso iheskorrak diraz, eta eurak gana hurreratu ahala, popia emon eta aldendu egiten diraz, eta jarraitzen badotsezu, ur-azpian murgiltzen diraz eta desagertu.

Anpormaixo heldua

 

Anpormaixo heldua alde egiten

Anpormaixo heldua agur esaten

AGUR!