2022(e)ko irailakren 20(a), asteartea

Karrabasua eta Aingiria

 Aurreko batean, Maria-Errotaren inguruan nabilela, karrabasua (mottoduna) ikusi neban aingiria preso eukola. Bada "aingiraren buztana baino labanagoa" dioen esakuna, eta horixe pasaten jakon gure karrabasuari, aingiria ezin iruntsirik ebilela...




Karrabasua eta aingiria

Aingira, azken urteotan asko urritu dan arraina da, eta gaur egunean galtzori larrian dagoen espezie lez katalogatuta dago, extintziotik hur! 

Aintzina angula ugari sartzen zan itsasotik ibaietan barrena, baina orain gaba osua emonda be, gramo batzuk baino ez dauz biltzen anguleruak bahian!

Angulerua Isuntza zubiaren azpian, "Mendexa Laperri 2016" egutegitik

Pasa dan mendeko angulerua bere aintzineko bahiagaz (Fondo Marín Kutxa Fototekatik)

...eta han jarraituten eban karrabasuak aingiriagaz auskan!





Karrabasua eta aingiria

Azkanean, lehorrera urten eban...






Karrabasua eta Aingiria

...eta bertan, oinarri sendoan eutsita kokot kolpe batzuk jota lortu eban aingiria enbarkatzea! 

Jon Hidalgo adituak esan eustan jokabidea hau karrabaso haundietan (Phalacrocorax carbo) ezaguna ebala, baina ez mottodunetan.


Karrabasua, kaka egin ostean (eskumara) hegoak astintzen


Karrabasua

Ostean, hegoak apur bat astindu, kaka egin eta uretara buelta zan, liseriketa egitera...

...on egin!!

Hortik eta aste betera, Garraitzera joan nintzan santzen kunak ikusten, eta hantxe egoan hatxetan karrabasua eguzkitan!


Karrabasua Garraitzeko hatxetan

 Hurreratu nintzan astiro-astiro eta apurka-apurka, eta uxatzen ez zan lez, lelengo plano batzuk atara neutsazan.



Kartrabaso mottoduna 

Karrabasuaren begi berdien ederra!







2022(e)ko abuztuakren 13(a), larunbata

MATXIPLAKAK!

 Matxiplaka, matxiplakia, Lekeitioko berbia da ekaitz-txoria izendatzeko. Izen horren barruan hydrobatidae familiako hegaztiak sartuko litzatekez, nagusiki ekaitz-txori txikia (Hydrobates pelagicus), gure uretan gehien ikus daitekena, baita ekaitx-txori handia (Oceanodroma leucorhoa) eta Wilson ekaitz-txoria (Oceanites oceanicus) be, gaitzagoak diranak ikusten, baina suerta daitekezenak bebai.

Lekitton matxinplaka be entzuten da, eta berbaren jatorriari jagokola, noonun irakurrita nago (eta orain ez naiz gogoratzen nun), Santurtzi edo hor inguruan, "martin-fraka" esaten jakela, hau da: Martin, ez dakit zergaitik baina txori izena dana, eta eredu ugari dagoz: martin arrantzalea, "martinak" gabaiak adierazoteko, batuaz martina Uria aalge izendatzeko, erderazko "martinete" (gure amiltxoria, Nycticorax nycticorax)... gehi fraka, haren txankameheari aipu eginez, modu deigarrian ibilten dabezelako ur azalaren ganean oinez eta saltoka.




Matxiplakaren txankarrak

Euskal kostaldean zehar izen desbardin ugari daukoz. Bizkaian esate baterako, Eneko Barrutiak bere "Itsas txorien izenak mendebaldean" lan bikainean, millabarrika, millebarrike, billabarrika, bidebarrike edo bidebarreka jaso ditu Mundakan, Bermeon eta Ondarroan.

Itsas Txorien izenak Mendebaldean

Azkuek be, millabarrika jasoten dau Lekitton, ez dau matxiplaka aitatzen.

Gipuzkoan eta Lapurdin, plakatx, milabarrika eta marakatza batzen ditu Txoriak.eus web orriak ekaitz-txori txikiaren atalean.

Halanda ze, nik ez dakit zergaitik batuaz "ekaitz-txori" berbia aukeratu daben hegazti hau izendatzeko, kostako inongo herritan horrela esaten ez jakola, ahozkaezina ia, tira... Inglesez "storm petrel" esaten jako, prantsesez "océanite tempête", catalanez "ocell de tempesta" eta galegoz eta gaztelaniaz "paíño"; lelengo hiru izenak ekaitza aitatzen dabe, eta hortik batuazkoa, edo.

Beste izen batzuk: "aceitera", "cagalesas", "ugera-txori", hegazti honen itsasontziak botaten daben lohiak jaten, uherara etorteko ohiturari aipu egiten deutse...

Horregaitik, zikin ospea dauka txori honek arrantzaleen artean, lohia jatearena, eta hatsa, usain txarra dariola.





Matxiplakak baporaren uheran jaten

Matxiplakaren beste ezaugarri bat arrantzaleen artean da, ekaitza, denporalea iragarten dauela, ikusi doguzan izenak adierazoten daben modura.

"Matxiplakia baporaren babesera hurreratzen bada, seinale ekaitza datorrena", esaten dabe arrantzaleak; eta ba ei egoan Lekitton patroiren bat horrelakoetan, matxiplakak baporera hurreratzean, zuzenean porturantz egiten ebana.




Matxiplakak (Hydrobates pelagicus) hegaz

Matxiplakia txori txikina da, torratxoriaren (Passer domesticus) tamainakoa, eta kolore baltza eta hegaz egiteko moduagaitik enaria gogorarazo daikena. 

Ia guztiz baltzak diraz, iperdi ganeko zerrenda zuria eta ekaitz-txori txikia (Hydrobates pelagicus), gure inguruko espeziearen arrasgo bereizgarria dan hego azpiko marra zurizka kenduta. Lumia urratuta daukenean, zahartuta, tono marroizka hartzen dabe, eta gazteak hego ganean marra argitxoago bat izaten dabe.

Ekaitx-txori txikiaren (Hydrobates pelagicus) arrasgo bereizgarriak: iperdi gane zuria eta hego azpiko zerrenda zurizka.

Ale gaztea hego ganeko marra argitxoagoa erakusten


Matxiplalia hego azpiko marra zirizkia erakusten

Matxiplaka europarra, ekaitz-txori txikia batuaz, Europako kostaldean kumatzen dau, uharte txikietan. Arrautza bakarra ipinten dau kobazulo edo zirrikito sakon samarretan, eta gabaz bakarrik etorten diraz bikoteari sanjia emoten, edo kunia elikatzen, depredatzaileak (santzak, marikuak, belatzak....) saihesteko. Euskal Herrian, Billano, Aketx, Gaztelugatxe eta Izaro uharteetan kumatzen dau, baita Ogoño, Zumaia, Jaizkibel eta Miarritzeko itsas labarretan. Agian Garraitzen bebai, baina gabaz baino ez direlez etorten, oraindino ez gara entera!

Meditarraneoan be kumatu eta bizi diraz, baina bertakoa beste azpiespezie bat da. 

Neguan, Atlantiko hegoaldera migratzen dabe.

Matxiplaka europarraren hedapen eremua eta kumatze puntuak, Wikipediatik
 
Gauza txikiez elikatzen diraz: planktona, txitxina, bestelako arrain kunak, "pizkurria" (Lekeition krilla), baita sarraskiz bebai. Atunak "manjuja" egiten dabenean, itzitako apurrak jaten etor daitekez matxiplakok...




Hegalabur (txikia) eta matxiplakia

...eta sarraskia be jaten dabe, euren usaimen finagaz topaten dabena.

Guk, arrain tripa eta buruez osotuniko "mazi" konjelau bat bota genduan itsasora matxiplaka bat ikusi gendunean, bertan geratu ginian "mazija" desegin eta bere usaina hedatzen zan bitartean zain, eta 20 bat minitura agertu zan bigarren matxiplaka bat, beste pare bat gehiago gerotxuago, eta ordu betera dozenatxo bat matxiplaka geunkezan "mazi"aren inguruan jantzan, handik askatzen zirian apurrak jaten.










Matxiplakak "KULIXKA"ren inguruan jantzan

Ez diraz errezak ikusten. Itsaso barrenera urten ezkero inoiz ikusten da bat edo bat, baina egun horretan "mazi"agaz erakarrita, aldratxo ederra, hurre eta denbora luzez ahal izan genduan "KULIXKA"tik disfruta, lelengoz niretzako, eta horregaitik hain argazki sorta luzea. Espero dot gustoko izatea. Laister arte.